Jak przystało na „Kartkę z kalendarza” miała się ona ukazać w w terminie rocznicowym. Lepiej jednak później niż wcale… Tak więc niech się stanie…
Kilka dni temu — jak ten czas szybko przemija! — 15 listopada 2026 roku minęła 124. rocznica otwarcia Kolei Warszawsko-Kaliskiej. Linia kolejowa, na której już otwarcie czekano całymi latami! O jej powstaniu, ale nie tylko o tym, będzie ta opowieść!
Chcecie bajki? Oto bajka! Jeśli tak, to, drodzy Czytelnicy, zapraszam do lektury!

Zanim pojawił się pierwszy pociąg
Są drogi, których historia zaczęła się na długo przed położeniem pierwszych szyn. Przez dziesięciolecia przemierzali je kupcy, urzędnicy, wojskowi, ziemianie i zwyczajni podróżni. Jechali powozami, dyliżansami pocztowymi, czasem wynajętymi furmankami. Zatrzymywali się w przydrożnych gospodach, na stacjach pocztowych zmieniali konie, a długość podróży mierzyli nie tylko milami, wiorstami czy wreszcie kilometrami – lecz także liczbą postojów, stanem gościńca i kaprysami pogody. Tak było również z drogą łączącą Warszawę z Kaliszem — jednym z najstarszych miast polskich, położonym niedaleko zachodniej granicy ówczesnego Królestwa Polskiego (1815-1917). Zanim w listopadzie 1902 roku połączyła je – obywa miasta – kolej, upłynęło niemal całe stulecie przemian w sposobie podróżowania. Zmieniały się drogi i pojazdy, powstawały nowe miasta – już nie tylko kupieckie, rzemieślnicze ale przemysłowe, a wraz z nimi nowe kierunki handlu i niezbędnego do ich istnienia transportu.
Aby zrozumieć, jak wielkim wydarzeniem było uruchomienie Kolei Warszawsko-Kaliskiej, warto cofnąć się do czasów, kiedy połączenie między tymi miastami zapewniały jeszcze wyłącznie konne zaprzęgi. Była to droga którą na wiele lat przed inauguracja kolei podróżowało wielu – między innymi tą drogą w świat daleki podróżował wielokrotnie mój ulubieniec, którego przy każdej nadarzającej się okazji wspominam, Fryderyk (Franciszek po dziadku) Chopin. Myślę, tak czuję, że o nim, o Chopinie, będzie jeszcze coś więcej w tej opowieści…
By tak mogło się stać, by można było tą drogą podążać „na zachód” , to najpierw w pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku w Królestwie Polskim rozpoczęto wielki program budowy dróg bitych. Jednym z jego inicjatorów był Stanisław Staszic, dostrzegający w nowoczesnej komunikacji, w nowoczesnych formach transportu niezbędny warunek rozwoju gospodarczego kraju. Wśród powstających wówczas „dróg bitych” szos znalazł się trakt kaliski, łączący Warszawę z zachodnią częścią Królestwa Polskiego. Jego budowę prowadzono w latach dwudziestych XIX wieku. Droga wychodziła ze stolicy ku Błoniu i Sochaczewowi, dalej prowadziła przez Łowicz, Kutno, Kłodawę, Koło i Turek do Kalisza. Była to jedna z najważniejszych dróg prowadzących ze stolicy ku zachodniej granicy, a stamtąd dalej — do miast Śląska i Europy Zachodniej. Tą właśnie drogą podróżował Fryderyk Chopin.
Po raz pierwszy znalazł się w Kaliszu pod koniec lipca 1826 roku. Miał wówczas szesnaście lat i wraz z matką, Justyną Chopinową, udawał się do „wód” do Dusznik na Śląsku, gdzie miał odbyć kurację. Co szczególnie cenne, sam kompozytor pozostawił nam wiadomość o przebiegu swojej podróży. W liście napisanym w Dusznikach 18 sierpnia 1826 roku wymienił miejscowości, przez które przejeżdżał: Błonie, Sochaczew, Łowicz, Kutno, Kłodawę, Koło, Turek i Kalisz. Nie był to już dawny, często błotnisty gościniec.
W czerwcu tego samego roku Fryderyk Skarbek – znany nie tylko z biografii Chopina – również podróżujący do Dusznik, zanotował, że droga bita do Kalisza była już ukończona. Chwalił jej dobry stan, choć zarazem narzekał na monotonię jazdy. Szosa prowadziła bowiem prosto, często z dala od mijanych wsi. Była to jedna z oznak przemian dokonujących się w komunikacji Królestwa Polskiego. Utwardzona nawierzchnia pozwalała na sprawniejszy przejazd powozów, dyliżansów pocztowych i ciężkich wozów kupieckich. Nie znaczyło to jednak, że podróż stała się krótka. Powóz nadal ciągnęły konie, które należało wymieniać na kolejnych stacjach pocztowych. Podróżni pozostawali zależni od sprawności zaprzęgu, organizacji przewozów i warunków panujących na drodze. Chopin powrócił tą trasą z Dusznik we wrześniu 1826 roku.
Trzy lata później, we wrześniu 1829 roku, Kalisz znalazł się ponownie na jego drodze, tym razem podczas powrotu z Wiednia. Fryderyk podróżował wówczas z przyjaciółmi, Ignacym Maciejowskim i Alfonsem Brandtem. W Kaliszu odwiedzili doktora Adama Helbicha, lekarza i filantropa, który właśnie wybierał się na wesele do Żychlina. Nie chcąc pozostawiać gości samych, zaprosił ich do wspólnego wyjazdu. Jesienią tego samego roku Chopin znów przejeżdżał przez Kalisz, udając się do Antonina, do księcia Antoniego Radziwiłła, oraz do pobliskiego Strzyżewa. Zatrzymał się w mieście 21 i 22 października, a następnie 7 listopada, podczas powrotu do Warszawy. Ten ostatni pobyt zapamiętał między innymi dzięki wieczorowi towarzyskiemu, podczas którego tańczył mazura z panną Pauliną Nieszkowską. Wspominał o tym później w liście do Tytusa Woyciechowskiego. W ten sposób Kalisz stawał się dla młodego kompozytora miejscem znajomym, powracającym na trasach jego podróży.
Po raz szósty i ostatni przybył tu w listopadzie 1830 roku. Drugiego listopada Fryderyk opuścił Warszawę. Bagaże nadał w urzędzie Poczty Saskiej przy Krakowskim Przedmieściu, a sam, odprowadzany przez przyjaciół, udał się dorożką ku rogatkom wolskim. Tam zgodnie z historycznym przekazem jego i świadków oczekiwał na dyliżans pocztowy jadący do Kalisza. Podróż odbywał w pojeździe przeznaczonym dla dziewięciu pasażerów. Za przejazd zapłacił 32 złote i 8 groszy. Miejsce miał wyznaczone wcześniej, podobnie jak pozostali podróżni, a bagaże umieszczono w skrzyniach i kufrach przymocowanych do pojazdu. Był to już czas udoskonalonych dyliżansów, wzorowanych na angielskich konstrukcjach, które pojawiły się na trakcie warszawsko-kaliskim w 1829 roku. Nie były to jednak jeszcze słynne steinkellerki Piotra Steinkellera — te rozpoczęły kursowanie dopiero kilka lat później. Przed odjazdem Chopina pożegnali przyjaciele oraz Józef Elsner ze swoimi uczniami, którzy wykonali specjalnie przygotowaną kantatę. Wieczorem dyliżans ruszył ku Kaliszowi.
Kompozytor dotarł tam 3 listopada i pozostał do piątego. Spotkał się z Tytusem Woyciechowskim, z którym wyruszył następnie przez Wrocław, Drezno, Pragę i Wiedeń. Była to jego ostatnia podróż z ojczyzny. Kiedy Chopin opuszczał Warszawę, od uruchomienia Kolei Warszawsko-Kaliskiej musiało minąć jeszcze długie siedemdziesiąt dwa lata. Dwie drogi do Kalisza!
Warto zatrzymać się przy pewnym szczególe. Droga, którą podróżował Chopin, nie była tą samą, wzdłuż której kilkadziesiąt lat później poprowadzono Kolej Warszawsko-Kaliską. Oba szlaki wychodziły z Warszawy w kierunku zachodnim i prowadziły przez Błonie, Sochaczew oraz Łowicz. Dopiero tam ich drogi się rozchodziły. Chopin jechał dalej przez Kutno, Kłodawę, Koło i Turek. Tymczasem późniejsza kolej miała skierować się z Łowicza ku Zgierzowi, Łodzi, Pabianicom, Łaskowi, Zduńskiej Woli i Sieradzowi, by dopiero stamtąd dotrzeć do Kalisza.
Skąd wzięła się ta różnica? Odpowiedzi należy szukać w historii jeszcze jednej drogi — traktu fabrycznego. Kiedy w latach dwudziestych XIX wieku rozpoczął się rozwój osad przemysłowych w Łodzi i okolicach, pojawiła się potrzeba zapewnienia im dogodnego połączenia z resztą kraju. Nowe fabryki potrzebowały surowców, kupcy dróg do przewozu towarów, a rozwijające się miasta — sprawnej komunikacji ze stolicą. W 1829 roku przygotowano projekt traktu fabrycznego, prowadzącego od Łowicza przez Zgierz, Łódź i Pabianice dalej ku Sieradzowi i Kaliszowi. Jego budowę realizowano przede wszystkim w latach trzydziestych XIX wieku.
W ten sposób powstały dwa ważne szlaki łączące Warszawę z Kaliszem. Pierwszy, starszy — trakt kaliski — prowadził przez Kutno, Koło i Turek. To właśnie nim podróżował Chopin. Drugi, późniejszy — trakt fabryczny — prowadził przez rozwijające się miasta przemysłowe, wśród których coraz większe znaczenie zdobywała Łódź. Po kilkudziesięciu latach właśnie kierunek przez Zgierz i Łódź miał zyskać znaczenie dla budowniczych nowej kolei. Kilka lat wcześniej taka podróż dawnym szlakiem odbył Romuald Oczykowski — jeszcze bez kolei do Kalisza
Minęło siedemdziesiąt lat. U schyłku XIX wieku podróż z Warszawy do Kalisza wciąż była niemałym przedsięwzięciem. Nie wystarczyło udać się na dworzec, kupić bilet i zająć miejsce w wagonie, aby po kilku godzinach znaleźć się u celu. Kolej, która od dziesięcioleci zmieniała oblicze Europy, nie docierała jeszcze do Kalisza od strony Warszawy.
Jak wyglądała wówczas taka podróż? Szczęśliwie zachowała się niewielka książeczka, wydana w Kaliszu w 1898 roku, zatytułowana Wycieczka do Kalisza. Jej autor, Romuald Oczykowski, pozostawił nam coś więcej niż zwyczajny opis drogi. Opowiedział o podróży odbytej pod koniec sierpnia poprzedniego roku — z właściwą sobie swadą, humorem i zamiłowaniem do szczegółów. Wyruszył z Warszawy – linia kolejowa warszawsko-wiedeńska – porannym pociągiem, który o godzinie dziewiątej minut dziesięć odjechał w kierunku Skierniewic. Za oknami wagonu przesuwał się krajobraz Mazowsza. Kolej dawała podróżnemu wygodę, której próżno było szukać na drogach pokonywanych końmi. Można było usiąść, rozłożyć gazetę, przyglądać się współpasażerom i nie troszczyć się o stan gościńca.
Jak wiadomo kolej żelazna warszawsko-wiedeńska i to z „odnogą” od Skierniewic do Łowicza istniała już od 1845 roku. Z czasem po latach z Łowicza przez Kutno dalej na zachód – północny zachód do granicy i dalej do Bydgoszczy zbudowano kolejną linię. W Łowiczu nasz podróżnik zatrzymał się, aby obejrzeć miasto. Dopiero później ruszył dalej, do Kutna. I tutaj kończyła się podróż koleją.
Do Kalisza pozostawało jeszcze wiele mil, wiorst drogi, które należało przebyć końmi. Trzeba było znaleźć furmana, uzgodnić zapłatę, przygotować się na kaprysy pogody, niewygody i niepewność, jaką niosła ze sobą każda dłuższa podróż. Oczykowski zapłacił za przejazd trzy ruble, choć woźnica początkowo żądał czterech. Ruszyli przez Krośniewice, Kłodawę, Koło i Turek. Bywało błotniście, deszczowo i niewygodnie. Podróż przerywały postoje i noclegi, a mijane miejscowości stawały się okazją do poznawania ludzi i ich codziennego życia. Nie była to jednak zwykła podróż z punktu do punktu. Oczykowski zwiedzał kościoły, przyglądał się zabudowie miast, rozmawiał z mieszkańcami, zapisywał miejscowe opowieści i obserwował życie prowincji. Jego wyprawa była zarazem krajoznawczą wycieczką, dlatego nie sposób utożsamiać czasu jej trwania z czasem, jakiego potrzebowałby podróżny spieszący bezpośrednio do Kalisza.
A jednak nawet bez długich postojów droga wymagała przesiadek, wynajmowania koni i zdania się na stan gościńców oraz pogodę. Wystarczyło kilka dni deszczu, aby podróż stała się trudniejsza. Wystarczyło, że furman nie chciał jechać dalej, konie wymagały odpoczynku albo droga okazywała się nieprzejezdna, by planowana godzina przyjazdu pozostawała jedynie życzeniem. Tak wyglądało podróżowanie do Kalisza zaledwie pięć lat przed otwarciem nowej linii kolejowej. Tymczasem w Królestwie Polskim dojrzewało przedsięwzięcie, które miało tę sytuację odmienić.
Zanim położono pierwsze szyny
Warszawa miała już swoją kolej. G woli przypomnienia od 1845 roku pociągi Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej woziły podróżnych w kierunku południowym, a w następnych latach sieć połączeń stopniowo się rozrastała. W 1862 roku Warszawa uzyskała kolejowe połączenie z Bydgoszczą przez Łowicz, Kutno i Toruń.
Łódź, dynamicznie rozwijająca sie przemysłowa metropolia, doczekała się kolei w 1865 roku. Budowana w zawrotnym tempie kilku miesięcy linia fabryczno-łódzka połączyła miasto z Koluszkami i dalej z siecią kolei warszawsko-wiedeńskiej. Dla łódzkich fabrykantów była to prawdziwa rewolucja. Bawełna, węgiel, maszyny i gotowe wyroby włókiennicze mogły odtąd podróżować koleją, a nie wyłącznie drogami, których stan pozostawiał wiele do życzenia.
Jednak połączenie z Koluszkami nie rozwiązywało wszystkich problemów. Łódź potrzebowała dogodnego wyjazdu również w kierunku zachodnim. Kalisz, jedno z najstarszych miast polskich, pozostawał na uboczu rozwijającej się sieci kolejowej. Między Warszawą, Łodzią a zachodnią granicą Królestwa Polskiego rozciągały się obszary, których mieszkańcy wciąż byli zależni od transportu konnego. Budowa kolei nie była jednak wyłącznie sprawą gospodarczą. Królestwo Polskie pozostawało pod panowaniem rosyjskim, a o przebiegu nowych linii, ich znaczeniu strategicznym i szerokości torów decydowały również władze cesarskie. Kolej Warszawsko-Kaliska miała otrzymać tor szeroki, rosyjski — o rozstawie szyn 1524 milimetrów. Była to istotna różnica w stosunku do kolei warszawsko-wiedeńskiej i fabryczno-łódzkiej, gdzie obowiązywał europejski rozstaw 1435 milimetrów. Oznaczało to konieczność budowy nowych torów, stacji i urządzeń kolejowych, a w Warszawie także osobnego dworca.
Przedsięwzięcie powierzono Towarzystwu Akcyjnemu Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, posiadającemu już wieloletnie doświadczenie w budowie i eksploatacji kolei.
Kolej przecina pola, lasy i miasta. U schyłku XIX wieku przystąpiono do przygotowań, a na przełomie stuleci rozpoczęły się prace budowlane.
Trasa miała połączyć Warszawę z Kaliszem przez Błonie, Sochaczew, Łowicz, Zgierz, Łódź, Pabianice, Łask, Zduńską Wolę, Sieradz i Błaszki a tuż przed docelowym Kaliszem był jeszcze Opatówek – miasteczko o równie ważnym przemysłowym, włókienniczym charakterze. Ów Opatówek było to drugie w kolejności miasto, po Warszawie, gdzie w 1822 roku zaistniała, zainstalowana była w fabryce włókienniczej maszyna parowa. Ta informacja to tak na marginesie ale nie przypadek, że właśnie i tam powstała stacja kolejowa. Przyczyną był fakt uprzemysłowienia – Opatówek, choć nie tak rozwinięty jak Łódź i okolice, dawno utracił znaczenie miasta rezydencji biskupów gnieźnieńskich. Opatówek był już wówczas za sprawą Józefa Zajączka znaczącym na mapie przemian ośrodkiem przemysłowym mazowiecki-kaliskiego okręgu przemysłowego.
Powróćmy do opowieści…Budowniczowie musieli nie tylko ułożyć szyny i podkłady. Należało usypać nasypy, wykonać przekopy, przerzucić mosty nad rzekami i mniejszymi ciekami wodnymi, urządzić przejazdy drogowe, zbudować stacje, magazyny, parowozownie, wieże wodne i mieszkania dla kolejarzy. Było to przedsięwzięcie ogromne. Na całej trasie powstały liczne mosty i przepusty, a obok torów wznoszono budynki służące obsłudze ruchu kolejowego. Wraz z torami powstawała również kolejowa sieć telegraficzna. Druty rozciągnięte wzdłuż linii umożliwiały przekazywanie wiadomości między stacjami i bezpieczne prowadzenie ruchu. Tam, gdzie jeszcze niedawno rozciągały się pola, pojawiały się nasypy i semafory. W niewielkich miejscowościach wyrastały budynki dworcowe, często będące najokazalszymi budowlami w okolicy. Wiele z nich wzniesiono z czerwonej, nietynkowanej cegły, według podobnych projektów. Tworzyły charakterystyczny krajobraz nowej kolei — z dworcami, wieżami wodnymi, pompowniami i domkami dróżników.
Nowa kolej zmieniała krajobraz, zanim jeszcze przejechał po niej pierwszy pociąg.
Warszawa Kaliska — dworzec, którego już nie ma
Nowa kolej potrzebowała własnego początku. W Warszawie zbudowano więc Dworzec Kaliski, usytuowany przy Alejach Jerozolimskich, w pobliżu dzisiejszego skrzyżowania z ulicą Żelazną. Jego projektantem był architekt Józef Huss. Powstał okazały, parterowy budynek o wydłużonej bryle, z bogato opracowaną elewacją i wejściami osłoniętymi zadaszeniami. Był to ostatni z wielkich warszawskich dworców kolejowych wzniesionych w okresie zaborów. Jego położenie miało jednak pewną niedogodność. Dworzec znajdował się na zachodnich obrzeżach ówczesnej Warszawy, a dojazd do niego nie należał do przyjemności. Narzekano na zły bruk, słabe oświetlenie Alei Jerozolimskich i brak chodnika po jednej stronie ulicy. Pociąg opuszczający dworzec przejeżdżał następnie po specjalnym wiadukcie ponad torami kolei warszawsko-wiedeńskiej. Było to rozwiązanie konieczne, ponieważ obie linie miały różne szerokości torów.
Dalej droga prowadziła przez Ożarów, Błonie, Sochaczew i Łowicz w stronę Zgierza i Łodzi.
Warto zatrzymać się przy pewnym szczególe: Dworzec Kaliski w Warszawie istniał zaledwie kilkanaście lat. W sierpniu 1915 roku został spalony przez wycofujące się wojska rosyjskie i nigdy go nie odbudowano. Dzisiaj należy do tych obiektów dawnej Warszawy, których można szukać już tylko na fotografiach, planach i pocztówkach.

Łódź Kaliska — nowa brama do miasta
Dla Łodzi uruchomienie nowej kolei oznaczało coś więcej niż tylko kolejną możliwość podróżowania. Miasto, które od dziesięcioleci rozwijało się dzięki przemysłowi włókienniczemu, otrzymało drugi wielki kierunek kolejowy. Dotychczasowym oknem na świat była stacja Łódź Fabryczna, połączona z Koluszkami. Teraz na zachodnim skraju miasta pojawił się nowy dworzec — Łódź Kaliska. Jego okazały budynek wyrastał w otoczeniu, które nie przypominało jeszcze gęsto zabudowanego śródmieścia. Dla wielu mieszkańców dotarcie na stację oznaczało konieczność dłuższej jazdy dorożką. Ale był to dworzec, który zapowiadał przyszłość. Można było stąd pojechać wygodnie do Warszawy, Pabianic, Łasku, Zduńskiej Woli, Sieradza i wreszcie do Kalisza (niedługo też do granicy i dalej do Niemiec do Wrocławia i dalej). Wszystko było już niemal gotowe. Pozostawało oczekiwanie na dzień, w którym po nowych torach ruszą pierwsze pociągi.
Sobota, 15 listopada 1902 roku
Był sobotni poranek, 15 listopada 1902 roku. Warszawa budziła się do życia. Przy Alejach Jerozolimskich, na nowo wybudowanym Dworcu Kaliskim, trwały przygotowania do wydarzenia, na które czekano od wielu lat. Tego dnia miała zostać otwarta nowa linia kolejowa, łącząca Warszawę z Łodzią i Kaliszem. Wszystko było tu nowe — dworzec, perony, tory i urządzenia kolejowe. Za chwilę miały po raz pierwszy służyć podróżnym. Podobne przygotowania trwały w Kaliszu, na drugim krańcu nowej drogi żelaznej.
Punktualnie o godzinie ósmej rano z obu miast wyruszyły pociągi. Jeden z Warszawy do Kalisza, drugi z Kalisza do Warszawy. Dwa składy, które rozpoczynały regularny ruch na nowej linii kolejowej, miały spotkać się w Zgierzu. Dla dzisiejszego podróżnego byłaby to zwyczajna kolejowa wyprawa. Dla ówczesnych mieszkańców Królestwa Polskiego — wydarzenie, na które czekano od wielu lat. Warszawski pociąg wiózł 149 pasażerów. Wśród podróżnych znajdowali się przedstawiciele prasy, którzy mieli opisać to historyczne wydarzenie.
Skład liczył siedem wagonów, w tym cztery osobowe typu pulmanowskiego. Jeden z nich przeznaczony był dla pasażerów pierwszej i drugiej klasy, drugi dla podróżnych drugiej klasy, a dwa pozostałe dla trzeciej. Były to wagony, które swoją konstrukcją i wyposażeniem miały zapewnić podróżnym wygodę nieporównywalną z wielogodzinną jazdą konnym zaprzęgiem.
Na dworcu żegnali pasażerów przedstawiciele zarządu kolei, wśród nich baron Leopold Kronenberg oraz dyrektor inżynier Rydzewski. Skład prowadził maszynista Łebkowski, któremu pomagał Żmudzki, a służbą konduktorską kierował nadkonduktor Kostenko. Tymczasem w Kaliszu, również o ósmej rano, wśród dźwięków orkiestry i okrzyków zgromadzonych mieszkańców, ruszał pociąg prowadzony przez maszynistę Bieżyńskiego i nadkonduktora Hermana.
Według relacji prasowych w podróż wybrało się kilkudziesięciu pasażerów. Źródła podają nieco różniące się liczby, od 67 do około 80 osób. Wśród podróżnych znajdowali się przedstawiciele miejscowych władz, kolei i prasy. Na pożegnanie przybył gubernator kaliski, senator Daragan. Oba pociągi podążały ku sobie, zatrzymując się na kolejnych stacjach, gdzie oczekiwali na nie ciekawi mieszkańcy.
Pierwszy pociąg na stacji Łodź Kaliska
W Łodzi skład jadący z Kalisza pojawił się o godzinie 12.25. Po piętnastominutowym postoju ruszył dalej w kierunku Warszawy. Łódzki dziennik „Rozwój” poświęcił otwarciu kolei obszerną relację. Jej autor opisywał mglisty listopadowy dzień i niewielki przymrozek, który pobielił świerki rosnące po drugiej stronie dworca. Już około południa na peronie gromadzili się ciekawi mieszkańcy i przedstawiciele miejscowej prasy.
Nie zabrakło również krytycznych uwag. Dziennikarz wypominał nieobecność przedstawicieli władz miejskich, którzy — jego zdaniem — powinni uczestniczyć w tak ważnym dla Łodzi wydarzeniu. Jest w tej relacji coś szczególnie cennego. Oto po 124 latach możemy niemal zobaczyć tamten dzień: mgłę unoszącą się nad torami, pobielone szronem drzewa, ludzi oczekujących na peronie i parowóz, którego przyjazd zwiastował początek nowej epoki.
Obywa jadące naprzeciw siebie pociągi spotkały się w Zgierzu… Spotkanie w Zgierzu i orkiestra, której nie pozwolono zagrać! Zgodnie z rozkładem oba inauguracyjne pociągi miały spotkać się w Zgierzu około godziny trzynastej. Tamtejszy dworzec wypełnił się publicznością, a wśród witających znalazła się młodzież miejscowej szkoły handlowej. Na dworcu zjawiła się również orkiestra zgierskiej straży ogniowej. Muzycy byli gotowi uświetnić przyjazd pierwszych pociągów, lecz grać im nie pozwolono.
Dlaczego? Tego reporter „Rozwoju” nie wyjaśnił, pozostawiając nam po przeszło stu dwudziestu latach jeszcze jedną, niewielką zagadkę tamtego listopadowego dnia. Tym bardziej zastanawia to, że w Kaliszu pierwszy pociąg żegnano przy dźwiękach orkiestry. Dlaczego więc w Zgierzu muzyka nie mogła zabrzmieć? Czy zdecydowały o tym władze, czy też organizatorzy uroczystości? Nie wiadomo. Możemy jedynie odnotować ten osobliwy szczegół, nie dopisując do niego wyjaśnień, których nie pozostawiły nam źródła. I tak oto, w chłodny listopadowy dzień, dwa pociągi, które o tej samej godzinie wyruszyły z przeciwnych krańców nowej linii, spotkały się na stacji w Zgierzu.
Rozpoczął się nowy rozdział w dziejach komunikacji, handlu i przemysłu ziem polskich.

Pierwsza podróż nową koleją
Spróbujmy teraz odbyć tę podróż raz jeszcze — już nie końmi, jak Romuald Oczykowski pięć lat wcześniej, lecz pociągiem nowo otwartej Kolei Warszawsko-Kaliskiej. Jest ósma rano. Z warszawskiego Dworca Kaliskiego rusza skład prowadzony przez maszynistę Łebkowskiego. Za oknami wagonów przesuwają się zachodnie przedmieścia Warszawy. Pociąg pokonuje wiadukt nad torami kolei warszawsko-wiedeńskiej, a następnie kieruje się ku Ożarowowi, Błoniu i Sochaczewowi. Dalej droga prowadzi przez okolice Łowicza, gdzie jeszcze niedawno podróżni zmierzający do Kalisza musieli wybierać inne połączenia, aby dotrzeć do Kutna i stamtąd kontynuować podróż końmi. Teraz nie ma takiej potrzeby. Pociąg jedzie dalej po własnych torach, ku Zgierzowi i Łodzi.
Na kolejnych stacjach oczekują mieszkańcy. Dla jednych jest to pierwsza okazja, by zobaczyć parowóz z bliska. Dla innych — zapowiedź nowych możliwości podróżowania, prowadzenia handlu i utrzymywania kontaktów z odległymi miastami. W Zgierzu następuje spotkanie z pociągiem jadącym z przeciwnego kierunku. Potem warszawski skład podąża dalej przez Łódź, Pabianice, Łask, Zduńską Wolę i Sieradz ku Kaliszowi. W Zduńskiej Woli zainteresowanie podróżą jest tak duże, że trzeba dołączyć dodatkowy wagon. Pociąg, który wyruszył z Warszawy z siedmioma wagonami, kontynuuje drogę z ośmioma.
Nie była to podróż szybka, przynajmniej według dzisiejszych wyobrażeń.
Pierwszy przejazd z Warszawy do Kalisza trwał około dziesięciu godzin. Pociąg, który wyruszył ze stolicy o ósmej rano, dotarł do celu około osiemnastej. Ten dziesięciogodzinny czas pierwszej podróży został odnotowany w opracowaniach historycznych dotyczących Kolei Warszawsko-Kaliskiej. Nie należy jednak mylić czasu przejazdu inauguracyjnego z osiągami, jakie kolej uzyskiwała w następnych latach. Początkowo pociągi poruszały się z prędkościami rzędu 25–35 kilometrów na godzinę. Wraz z rozwojem eksploatacji, doskonaleniem organizacji ruchu i wprowadzaniem sprawniejszych parowozów podróż stopniowo się skracała. Według późniejszych opracowań w 1906 roku drogę z Warszawy do Kalisza można było pokonać w około siedem godzin.
Kolejny postęp nastąpił około 1910 roku, kiedy zakupiono nowe lokomotywy pasażerskie, pozwalające prowadzić pociągi z prędkościami 45–50 kilometrów na godzinę. W opracowaniach historycznych pojawia się wówczas informacja o jeszcze większym skróceniu czasu przejazdu najszybszych połączeń. Była to już zupełnie inna miara odległości.
Ale wróćmy do listopada 1902 roku. Dla ludzi pamiętających podróże furmankami nawet dziesięć godzin spędzonych w wagonie oznaczało ogromną zmianę. Nie trzeba było już w Kutnie szukać woźnicy, targować się o zapłatę, martwić stanem dróg ani uzależniać dalszej podróży od wypoczynku koni. Można było wsiąść do wagonu w Warszawie i wysiąść z niego w Kaliszu.
Kalisz wita kolej
Na przyjazd pierwszego pociągu oczekiwało w Kaliszu o czym można dowiedzieć się ze źródeł z literatury kilka tysięcy mieszkańców. Według jednej z relacji zgromadziło się ich około pięciu tysięcy. Grała orkiestra strażacka, a wydarzenie miało charakter niemal miejskiego święta. Na tę okazję powstał nawet specjalny utwór muzyczny — „Marsz na powitanie kolei kaliskiej”, którego zapis nutowy zachował się w zbiorach kaliskiej biblioteki. Nie sposób nie uśmiechnąć się na myśl, że otwarcie linii kolejowej było wydarzeniem na tyle ważnym, iż zasługiwało na własną kompozycję muzyczną.
Po zakończeniu uroczystości kolej wróciła jednak do swojej codziennej pracy. W pierwszym rozkładzie przewidziano dwa pociągi osobowo-towarowe, po jednym w każdym kierunku między Warszawą a Kaliszem, oraz cztery towarowe, obsługujące odcinki Warszawa–Łódź i Łódź–Kalisz. Nowa droga żelazna służyła więc od początku zarówno pasażerom, jak i gospodarce. Dla przemysłowej Łodzi oznaczała możliwość sprawniejszego przewozu surowców i gotowych wyrobów. Dla miejscowości położonych wzdłuż trasy — łatwiejszy dostęp do większych miast i rynków zbytu. Dla Kalisza — wyjście z komunikacyjnego odosobnienia, w jakim pozostawał mimo swego znaczenia administracyjnego miasto gubernialne) i gospodarczego.

Droga ku granicy i dalej na zachód
Kalisz leżał niedaleko granicy z Prusami. Nowa kolej miała więc nie tylko łączyć miasta Królestwa Polskiego, lecz także otworzyć dogodną drogę w kierunku Poznania, Wrocławia i Berlina. Nie nastąpiło to od razu. Dopiero w 1906 roku uruchomiono połączenie z Nowymi Skalmierzycami, gdzie kolej rosyjska spotykała się z pruską siecią kolejową. Tu znów dawała o sobie znać różnica szerokości torów. Granica państwowa była zarazem granicą dwóch systemów kolejowych. Podróżni i towary musieli przechodzić odprawę graniczną, a organizacja dalszej podróży wymagała uwzględnienia odmiennych przepisów i urządzeń kolejowych. Na odcinku granicznym zastosowano rozwiązania pozwalające obsługiwać zarówno ruch szerokotorowy, jak i normalnotorowy.
Sytuację zmieniła pierwsza wojna światowa. W 1914 roku, po zajęciu części Królestwa przez wojska niemieckie, rozpoczęto przekuwanie torów szerokich na normalne, o rozstawie 1435 milimetrów. Po odzyskaniu niepodległości dawna kolej warszawsko-kaliska znalazła się w granicach odrodzonej Polski i stała się jednym z ważnych połączeń pomiędzy Warszawą a zachodnią częścią kraju. Przez pewien czas właśnie przez Łódź i Kalisz prowadziła główna droga kolejowa z Warszawy do Poznania. Dopiero budowa krótszego połączenia przez Kutno i Strzałkowo, ukończonego w 1922 roku, zmieniła tę sytuację.
Kolej, która pozostała
Minęły 124 lata.
Nie ma już pierwszego Dworca Kaliskiego w Warszawie. Nie ma również pierwotnego budynku dworca Łódź Kaliska. Zmieniły się parowozy – ich miejsce zastąpiły – zastępują coraz nowocześniejsze elektrowozy wagony, rozkłady jazdy. Zmieniły się też granice państw i granice państw. Zniknęły dawne klasy podróżne, a miejsce telegrafu zajęły nowoczesne systemy łączności. Pozostały jednak tory, stacje, nasypy i przebieg wielu odcinków dawnej linii. Pociągi nadal łączą Warszawę z Łodzią, Sieradzem i Kaliszem, choć nie zawsze jadą dokładnie tą samą trasą co ich poprzednicy. A kiedy dziś stoimy na peronie Łodzi Kaliskiej, czekając na pociąg, warto przypomnieć sobie tamten listopadowy poranek roku 1902.
Dzień mglisty i chłodny, z przymrozkiem na gałęziach świerków. Ludzi zgromadzonych na nowym dworcu. Pierwszy pociąg, który przyjechał z Kalisza, i tych, którzy z niecierpliwością czekali, by ruszyć nim dalej.
Warto też przypomnieć sobie Fryderyka Chopina, który siedemdziesiąt kilka lat wcześniej podróżował do Kalisza dyliżansem, oraz Romualda Oczykowskiego, który zaledwie pięć lat przed otwarciem kolei musiał wynajmować konie, aby dotrzeć do miasta. Kiedy Oczykowski opisywał swoje przygody z furmanami, błotnistymi drogami i długimi postojami, nowa kolej pozostawała jeszcze przedsięwzięciem przyszłości.
Pięć lat później podróżny mógł już przejechać całą drogę z Warszawy do Kalisza bez opuszczania pociągu. Zmienił się nie tylko sposób podróżowania. Zmieniło się samo poczucie odległości. Miasta, które dotąd dzieliła długa i niepewna droga, znalazły się nagle znacznie bliżej siebie.
Bo historia kolei nie jest wyłącznie historią szyn, parowozów i dworców. Jest przede wszystkim historią ludzi, którym kolej pozwoliła podróżować dalej, szybciej i częściej, niż mogli sobie wyobrazić ich rodzice i dziadkowie. I właśnie dlatego 15 listopada 1902 roku zasługuje na swoje miejsce w kalendarzu historii Warszawy, Łodzi i Kalisza.



Źródła:
Pasja a i obciążenie dziedziczne – rodzinne światem kolei – to moja rodzinna przeszłość i do niej jak tylko mogę powracam…
Poza tym zamiłowanie i pasja do…
– Fryderyk Chopin, list z Dusznik do Wilhelma Kolberga, 18 sierpnia 1826 roku.
– Narodowy Instytut Fryderyka Chopina — kalendarium podróży Chopina, pobyty w Kaliszu.
– Fryderyk Skarbek — wspomnienia z podróży do Dusznik w 1826 roku.
Poza tym:
Źródła i opracowania:
H. Nowaczyk, Chopin w podróży; R. Oczykowski, Wycieczka do Kalisza (1898); prasa z listopada 1902 r.: „Rozwój”, „Kurier Warszawski”, „Kurier Poranny”, „Gazeta Kaliska”; Muzeum Historii Polski; Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Asnyka w Kaliszu; A. Paszke, M. Jerczyński, S. Koziarski, 150 lat Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej; Archiwum Państwowe w Warszawie; Polrails, Kolej Warszawsko-Kaliska. 1902 r.
Oraz
Polona — Biblioteka Narodowa Regionalia Ziemi Łódzkiej — biblioteka cyfrowa
Fotografie:
Zbiory własne ipozyskane z Internetu
